حساب های دریافتنی چگونه ارزیابی و تنظیم می شوند

در سیستم حسابداری ایران، **حساب‌های دریافتنی** (Accounts Receivable) که در گروه «حساب‌های دارایی» قرار می‌گیرند، بر اساس **استانداردهای حسابداری ایران** و قانون مالیات‌های مستقیم، ارزیابی و تنظیم می‌شوند.

نکته کلیدی این است که این حساب‌ها معمولاً به **بهای تمام شده تاریخی** ثبت می‌شوند، اما باید بررسی شوند تا **بهای تمام شده یا ارزش بازیافتی** (هرکدام کمتر باشد)، در صورت لزوم کاهش یابند.

در ادامه، جزئیات روش‌های ارزیابی و تنظیم حساب‌های دریافتنی را بررسی می‌کنیم:

---

### ۱. نحوه ارزیابی اولیه (بهای تمام شده تاریخی)
در زمان شناسایی مطالبات، این حساب‌ها بر اساس **ارزش دفتری** یا **بهای تمام شده** ثبت می‌شوند. این مبلغ شامل مبلغ اسمی بدهکاران و هزینه‌های مستقیم وابسته به آن (مانند حق‌العمل کارگزاری در صورت وجود) است.

**نکته مهم در ایران (تسعیر ارز):**
اگر مطالبات شما ارزی (به دلار، یورو و...) باشد:
* در ترازنامه با **نرخ ارز روز تاریخ ترازنامه** (NIMA یا نرخ روز بازار) ارزیابی می‌شود.
* تفاوت حاصل از تسعیر ارز، ناشی از تغییر نرخ ارز، به **حساب سود و زیان جامع** یا **سود و زیان دوره** منظور می‌شود (مگر اینکه ماهیت پوشش ارزی داشته باشد).

---

### ۲. بررسی کاهش ارزش (ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول)
این مهم‌ترین بخش ارزیابی حساب‌های دریافتنی است. بر اساس **استاندارد حسابداری شماره ۱۰ (کاهش ارزش دارایی‌ها)** و قانون مالیات‌های مستقیم، شرکت‌ها مکلفند مطالباتی که احتمال بازیافت کامل آن‌ها کم است را شناسایی و برای آن **ذخیره (Provision)** در نظر بگیرند.

#### الف) استاندارد حسابداری (از نظر بدهکار):
شرکت باید در پایان دوره مالی، مطالبات را از نظر «کاهش ارزش» بررسی کند. اگر شواهدی وجود دارد که بدهکار توانایی پرداخت ندارد (مثل ورشکستگی، تأخیر طولانی در پرداخت، نامشخص بودن وضعیت)، باید ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول به میزان:
1. تفاوت بهای تمام شده و ارزش بازیافتی (یعنی مبلغی که واقعاً فکر می‌کنید وصول می‌شود).
2. یا به روش **مثلّثات** (بر اساس تجربیات سنوات گذشته در خصوص میزان وصول مطالبات).

#### ب) قانون مالیات‌های مستقیم (از نظر مالیاتی):
در نظام مالیاتی ایران، شرکت‌ها مجاز هستند درآمد مشمول مالیات خود را با کسر **ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول** کاهش دهند، اما شرایط سخت‌گیرانه‌ای دارد:
* میزان ذخیره مجاز برای کسر از درآمد مشمول مالیات، حداکثر **۵% از کل حساب‌های دریافتنی** (در پایان سال) است.
* برای مازاد بر ۵%، نیاز به اثبات و مستندات کافی (مانند حکم دادگاه یا اوراق اجراییه) دارید تا سازمان امور مالیاتی آن را بپذیرد.

---

### ۳. تنظیم حساب‌ها (کلیات روش حسابداری)
برای ارزیابی و تنظیم حساب‌های دریافتنی، مراحل زیر انجام می‌شود:

1. **شناخت بدهکاران:** لیست دقیقی از تمام اشخاصی که به شما بدهکارند تهیه کنید.
2. **گروه‌بندی:** آن‌ها را بر اساس مدت زمان تأخیر در پرداخت دسته‌بندی کنید (کمتر از ۳ ماه، ۳ تا ۶ ماه، بیشتر از ۶ ماه و...). هرچه مدت زمان بیشتر باشد، احتمال وصول کمتر است.
3. **تعیین ذخیره:**
* مبلغ کل حساب‌های دریافتنی را در درصد ۵% (طبق مقررات مالیاتی) ضرب کنید.
* یا برای بدهکاران خاص (بزرگ و با ریسک بالا)، مبلغی که فکر می‌کنید وصول نمی‌شود را دقیق‌تر برآورد کنید.
4. **ثبت سند حسابداری:**
* بدهکار: **هزینه مطالبات مشکوک‌الوصول**
* بستانکار: **ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول** (که یک حساب کاهنده دارایی است).

*نکته:* موجودی ذخیره در ترازنامه به عنوان کسری از حساب‌های دریافتنی نمایش داده می‌شود تا ارزش واقعی دارایی مشخص شود.

---

### ۴. وصول یا بخشودگی مطالبات
اگر در سال‌های بعد، بدهی وصول شود یا بخشیده شود، باید حساب‌ها را اصلاح کرد:

* **وصول کامل:** سند حسابداری زده می‌شود و ذخیره کنار گذاشته شده، آزاد می‌شود.
* **وصول ناقص (با ضرر و زیان):** مبلغ وصول شده را نقد می‌کنیم و مانده بدهی که وصول نشده را از طریق **سند مرحله‌ای مطالبات** (که در دفترچه قوانین مالیاتی آمده) از حذف مطالبات ناامید می‌کنیم.

### ۵. نکات کلیدی و الزامات خاص در ایران
* **تکمیل فرم شماره ۱۷۴:** در اظهارنامه مالیاتی، باید فرم شماره ۱۷۴ (مربوط به معافیت مالیاتی برای مطالبات وصول نشده) را دقیق پر کنید.
* **داوری‌های حسابداری:** ارزیابی مطالبات تا حد زیادی به **قضاوت و تجربه** مدیران مالی و حسابرس بستگی دارد. اگر شرکت شما حسابرسی شود، حسابرس حتماً روش‌های شما برای برآورد ذخیره را بررسی می‌کند.
* **مستندسازی:** برای هر بدهی که به عنوان مشکوک‌الوصول شناسایی می‌کنید (به خصوص برای مبالغ بالا)، داشتن اخطاریه، صورتجلسه، یا مکاتبات اداری الزامی است.

**خلاصه:**
حساب‌های دریافتنی در ایران به **بهای تمام شده** ثبت می‌شوند، اما در پایان سال باید **ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول** (حداکثر ۵ درصد ارزش دفتری) برای آن‌ها در نظر گرفته شود تا سود و زیان و مالیات دقیق محاسبه گردد.